1945 – Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu

Son güncelleme tarihi 31/01/2026

Kabul edildi fakat uygulanamadı.

Cumhuriyetin kurulduğu yıllarda toprak dağılımı son derece elverişsizdi. Ailelerin yüzde 5’i toprakların yüzde 65’ine, yüzde 95’isi ise toprağın yüzde 35’ine sahipti. Köylülerin bir bölümü de topraksızdı. Az topraklı ve topraksız köylülerin bir kesimi büyük çiftlik sahiplerinin yanında ortakçılık ya da kiracılık yapıyorlardı. Özetle, nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan köylüler, boğaz tokluğuna çalışan, gelecekleri belirsiz, eğitim ve sağlık hizmetleri olamayan yığınlardı.

5.06.1945 tarihli 4753 sayılı Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu, büyük toprak sahiplerinin topraklarının kamu mülkiyetine geçirilmesini, bunların bir kesimini topraksız ve az topraklı köylülere dağıtılmasını, çiftçiye toprağı işlemesi için zirai yardım yapılmasını öngörüyordu. 14-16. maddeler uyarınca dağıtıma konu olan arazi; hazine, vakıf ve belediyelere ait arazilerden ve 500 dönümden büyük çiftliklerden kamulaştırma yapılacaktır. Bu araziler ihtiyacı karşılamaz ise 2000 dönümden oluşan orta ölçekli çiftlikler de kamulaştırma kapsamına alınabilecekti.

Muhalif vekiller 500 dönümden büyük arazilerin kamulaştırılarak toprağı olmayan köylüye dağıtılmasını öngören 17. maddenin değiştirilmesini talep etmişlerdir.

CHP milletvekilleri ve toprak ağaları Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Emin Sazak, hükûmetin uygulamalarını eleştiren konuşmalar yapmışlardır. Muhalif gruba oy kullanma esnasında Celal Bayar ve Fuat Köprülü de dâhil olmuş ve beş milletvekili tasarıya ret oyu vermiştir. Muhalif gruptan Celal Bayar, Menderes, Koraltan ve Köprülü, 7 Haziran 1945 tarihinde CHP grubuna “Dörtlü Takrir” vermişlerdir. Verilen takrir ile çok partili döneme geçilmesi talep edilmiş, ancak bu istek kabul edilmemiştir. Menderes ve Köprülü Vatan gazetesinde muhalif görüşlerini bildirmeye devam ettirince partilerinden ihraç edilmişlerdir. Onlara önce Refik Koraltan katılmış arkasından Celal Bayar milletvekilliğinden ve partisinden istifa etmiştir. CHP’den ayrılan vekiller 7 Ocak 1946 tarihinde Demokrat Parti’yi kurmuşlardır.

Meclisteki büyük toprak sahipleri muhalefet safhına geçti. 1946-1940 arasındaki dört senede beş tarım bakanı değişti. Ve devamında Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun hükümete kamulaştırma yetkisini veren 17. maddesini kaldırdı, yasa mecliste onaylandığı halde ‘uygulanamayıp’ tarihin tozlu sayfalarında kaldı.

1950’de devam eden eleştiriler üzerine kanundaki kamulaştırma alt sınırı 500 dönümden 5.000 dönüme çıkarılmıştır. Hükûmet kıraç hazine arazilerinin dağıtımına başlamıştır.

CHP, kıtlığın ülkeyi açlıktan yıktığı II.Dünya Savaşı ve sonrası günlerde dahi Toprak Reformu’nun kamulaştırılması düşünülerek bütçede para biriktirilir, Adnan Menderes hükümetine 280 milyon lira ve 200 ton altın devredilir. Menderes iktidarının ilk dönemi 1950-54 bu parayla sefasını yaşar, 1954’de para biter. Kamuoyundaki infiali perdelemek için Atatürk’ün evi yakıldı diye yalan haber yapılır ve tarihimizin en utanç verici sahneleri 6-7 Eylül’de Beyoğlu baskınlarında yaşanır, ve sonra, suçlu diye solcu aydınları içeri tıkarlar.

1955 yılında 4753 sayılı Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun 41. maddesine yapılan ekleme ile köylüye ikamet ettiği bölgede verilecek toprak bulunmaması hâlinde, istedikleri taktirde öncellikle yakın bölgeden, bu mümkün değil ise benzer iklim şartlarını taşıyan diğer bölgelerden toprak verilebileceği kabul edilmişse de, uygulamaya konamamıştır.

“...Doğuda en yüksek eğitim gören insan benim. Üstelik Rus ordusunda görev yapan biriyim.. Köy Enstitüleri, bizim devlet üzerindeki gücümüzü kaldırmaya yönelikti. Bunu içimize sindiremedik. Benim Van yöresinde 258 köyüm var. Bunlar devletten çok bana bağlılar. Ben ne dersem onu yaparlar. Ama köylere öğretmenler gidince benim gücümden başka güçler olduğunu öğrendiler. Bölgede ağaları örgütledim… Örgütlü olarak DP ile pazarlığa girdik, kapattık.”

DP Van M.Vekili, toprak ağası Kinyas Kartal

Kaynakça:
. Atatürk’ün Toprak Kanunu ya da feodalizmin tasfiyesi uğraşısı , Prof. Dr. Mustafa KAYMAKÇI, 18.09.2024, https://www.egedesonsoz.com/ataturkun-toprak-kanunu-ya-da-feodalizmin-tasfiyesi-ugrasisi
. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu, Feyzullah Ezer, 26 Ocak 2023, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ciftciyi-topraklandirma-kanunu/
. 80 yıldır süren CHP düşmanlığının altında Menderes’in o sözleri var, Nihat Genç, 27 Şubat 2018, https://www.odatv.com/yazarlar/nihat-genc/80-yildir-suren-chp-dusmanliginin-altinda-menderesin-o-sozleri-var-133923
. 4753 Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu, https://www.lexpera.com.tr/resmi-gazete/metin/ciftciyi-topraklandirma-kanunu-6032-4753