Son güncelleme tarihi 31/01/2026
İnönü’ye vasiyeti üzerine savaşta tarafsız kalınmasıyla milyonlarca can kaybı önlenmiştir.
Alman uçaklarının Kırklareli’de keşif uçuşları yaptıkları, hatta gündüz İstanbul’a kadar geldikleri, evlerde sığınak kazılması zorunlu kılınan, tüm şehirlerde gece ocak dahi yakılmayacak şekilde karartma yapıldığı olağanüstü tehlikeli bir dönemdir. Savaş öncesi Türkiye ciddi sivil ve askeri hazırlık yaparak önlem almıştır. Karartma, yiyeceğin karneye bağlanması ve vergilerin arttırılması gibi önlemlerle olası bir Alman saldırısına karşı hazırlıklı olmaya çalıştık. Olası Alman saldırısına karşı “Çakmak hattı” olarak bilinen ve Çatalca’dan Büyükçekmece’ye kadar 200 kilometrelik bir alanda koruganlar, tüneller hazırlandı.
Ülkede vergiler artırıldı, pek çok ürünün satışına sınırlama getirildi. Ekmek karneyle alınıyordu, benzersiz bir yokluk hissediliyordu. Buğdaydan tasarruf etmek amacıyla ekmeklik undaki arpa oranı yüzde 40’a kadar çıkarılmış, sonra yüzde 25’e düşürülmüştü. Yeni yapılan binalarda sığınak yapılması zorunlu kılınmıştı.
Ancak Almanlar’ın Yunanistan’ı işgal ederek Trakya’da Türkiye sınırına dayanması ile birlikte olağanüstü durum daha da tehlikeli bir hal aldı. 1941 yılının Nisan ayı başlarında Yunanistan ve Bulgaristan işgal altındaydı. Trakya’da büyük panik yaşanıyordu. Bir Alman elçilik görevlisi 1941 yaz aylarında İstanbul’daki müze ve kütüphanelerdeki değerli eşyalar, el yazmaları ve tarihî eserlerin hızla Niğde ve Çankırı’ya gönderildiğini yazıyordu.
16 bin aile Anadolu’ya gitmek için beyanname doldurmuştu. Ancak ‘gidenler geri gelemeyecek’ dedikodusu nedeniyle pek çok başvuru sahibinin son anda İstanbul’u terk etmekten vazgeçtiği de biliniyor. Almanya’nın Türkiye’ye saldırma ihtimali üzerine Meriç üzerindeki köprüleri bile bombalayarak kullanılmaz hale getiren İnönü yönetimi ertesi gün Almanlar’la masaya oturacaktı. Türkiye ile Almanya ‘Saldırmazlık Paktı’ imzalanınca Türkiye derin bir nefes alabilir hale geldi. Zaten beş gün sonra Hitler, yıllardır hayal ettiği saldırısını başlatacak ve Barbarossa Harekâtı ile 3 milyon askerini Sovyet Rusya üzerine sürecekti.
Türkiye 1930-1946 yılları arasında siyasi olarak tamamen dışa kapalı bir politika izleyerek İkinci Dünya Savaşı’nda tarafsız kalmayı tercih etti. İsabet de oldu çünkü sadece Sovyetler Birliği’nde 34 milyon, ABD’de 16 milyon, İtalya’da 9 milyon, Fransa’da 5, Polonya’da 2, İngiltere’de 6 milyona yakın insan askere alınacaktı. Savaşta doğrudan sınır çarpışmasına girmeyen ve ancak son yıllarda katılan ABD’de bile seferberlik ilan edilmişti.
1929’daki Büyük Ekonomik Buhran, II.Dünya Savaşı öncesi ve döneminde Almanya’nın ticarete genel hakimiyeti ve işgalleri nedeniyle, dış ticaretimiz neredeyse tamamen Almanya’ya bağımlı hale geldi. Bu sömürü düzenini devrin Ticaret Bakanı A.İnan şu sözlerle ifade etmiştir: “Biz öyle bir sisteme bağlandık ki, başta Almanya olmak üzere tamamen karşı tarafın fiyat hakimiyetine girdik. Onun maliyetini biz bilmiyorduk. Fakat o bizim maliyetimizi son santimine kadar biliyordu. Bizi nihayet kendi hakimiyetine aldıktan sonra ve daha doğrusu bizi kendi pençesine düşürdükten sonra, istediği fiyatla bizden mal alan ve bazen de kamufle edip, pahalı alıyor gibi göstererek başka memleketlerden % 60-70 daha ucuz alabileceğimiz malları istediği fiyatlarla bize satan bir memleketin arkasından sürüklendik.” 1939 yılında Türkiye’nin toplam ihracatı 127 milyon TL iken, savaş nedeniyle 1940’ta 111.5 milyon TL’ye düşmüştür.
Türkiye özel teşebbüsü silah üretimi konusunda teşvik ederek ordunun güçlendirilmesini sağladı. Askeri fabrikalarda üretim devam ediyordu. Henüz daha 1938’de İstanbul’daki Nuri Killigil fabrikasında Brand havanları, havan topları, mermi ve tabanca ile tahrip kalıbı ve pyroteknik malzeme üretiliyordu. Türk Hava Kuvvetleri ve sonra tüm ordunun bomba, silah ve cephane ihtiyacı yine İstanbul’daki Şakir Zümre Fabrikası tarafından Türk ustalar ve işçilerce üretiliyordu.
Tam 2 bin 106 gün süren o savaş günlerinde, bakımsızlıktan, yetersiz beslenmeden, hastalıklardan ve kazalardan dolayı devletin kayıtlarına göre 22 bin 663 Türk askeri şehit oldu. Dile kolay, günde 11 kişi, yani iki saatte bir kişi.
O yıllar vatandaş da çok çile çekti. Aç kaldı, sefalet yaşadı. Fakat ülke savaşa girseydi kim bilir neler olacaktı… İsmet İnönü’nün “Evet, ben sizi aç bıraktım ama babasız bırakmadım” sözü çok manidardır. Memleket insanı yoksulluk çekmiş ama İsmet Paşa’nın başarılı tarafsızlık politikası sayesinde belki de milyonlarca kayıp vermekten kurtulmuştur.
II.Dünya Savaşı sonrasında meydana gelen üretim düşüşü ve yoksulluğu gidermek amacıyla ABD tarafından verilen dış yardımları almaya karar vermiştir. (Marshall yardımları)
1929 Buhranı ve II.Dünya Savaşı’nın dolaylı sonuçları, sonraki yıllarda Türkiye’yi ağır etkileyecek, çok partili seçime geçilmesi ve iktidara gelen Demokrat Parti’nin yanlış kararları nedeniyle moratoryuma kadar gidilecekti.
Kaynakça:
. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı ve Türkiye ekonomisine etkileri, Ömer Açıkgöz, Bülent Özkan, Mevzuat Dergisi, Sayı: 136, Nisan 2009, https://www.mevzuatdergisi.com/2009/04a/01.htm
. Bir çocuğun gözünden savaş yıllarında İstanbul, Erdem Yücel, 22 Şubat 2023, https://www.istdergi.com/tarih-belge/bir-cocugun-gozunden-savas-yillarinda-istanbul
. İkinci Dünya Savaşı yıllarında İzmir'de beslenme sorunu, Erdoğan Öztürk, https://ataturkilkeleri.deu.edu.tr/pdf/cilt4sayi11/cilt4_sayi11_erdogan_ozturk.pdf
. Girmediğimiz savaşta binlerce Türk şehit, Cengiz Özkarabekir, 19 Haziran 2020, https://www.istdergi.com/tarih-belge/girmedigimiz-savasta-binlerce-turk-sehit
. Onuncu Yıl Marşı Takıntısı ve İsmet İnönü Alerjisi, Prof.Dr.Kemal Arı, 29/03/2014, https://www.politikadergisi.com/konuk-yazar/onuncu-yil-marsi-takintisi-ve-ismet-inonu-alerjisi
. II.Dünya Savaşı sürecinde Türkiye'nin tarafsızlığı, İsmet İnönü, II.Cumhurbaşkanı, https://www.ismetinonu.org.tr/ikinci-dunya-savasi-surecinde-turkiyenin-tarafsizligi-ismet-inonu-1948/
. Yeni yapılarda sığınaklar bulunacak, Cumhuriyet gazetesi, 5 Ağustos 1936, s.2
. Ekmek çeşnisi yarın değişiyor, Haber (Akşam Postası), 8 Haziran 1942
. Prof.Dr.Taner Timur, Türk Devrimi ve Sonrası, İmge Kitabevi, 3.Baskı, s.174-175
. Number of personnel mobilized by selected Axis and Allied countries or territories during the Second World War from 1937 to 1945, https://www.statista.com/statistics/1342260/wwii-mobilization-by-country/
. Atatürk Döneminde Askerî Fabrikalar, İsmail Taner Akay, 28 Aralık 2020, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/913/Atat%C3%BCrk-D%C3%B6neminde-Asker%C3%AE-Fabrikalar
İlk yorum yapan siz olun