1937 – Sümerbank Nazilli Basma Fabrikası açıldı.

Son güncelleme tarihi 29/05/2025

Genç Türkiye Cumhuriyeti, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nı uygulamak için 1934’te Sovyetler Birliği ile “Türkstory” adlı bir ortak ajans oluşturuldu. Türkiye Cumhuriyeti ile Sovyet Rusya arasında 21 Ocak 1934’te bir protokol imzalandı. İmzalanan bu protokolle hem Sovyetler’den 20 yılda geri ödenmek üzere 8 milyon altın Amerikan dolarlık, -yaklaşık 16 milyon liralık, 200 milyon Franklık- faizsiz kredi sağlandı, hem de kurulacak fabrikaların planlarının hazırlanması, makinelerinin yapılıp monte edilmesi, fabrikalar açıldıktan sonra işletilmesi için gerekli elemanların yetiştirilmesi konusunda yardım alındı. Türk-Sovyet kredi antlaşmasına göre kredi geri ödemeleri 6 aylık vadeler halinde ve Türk mallarının ihracıyla yapılacaktı. O dönemde Türkiye, Rusya’ya narenciye başta olmak üzere yaş meyve ve sebze ihraç ediyordu. Kayseri ve Nazilli dokuma fabrikalarının bu Sovyet kredisiyle kurulduğu düşünülürse, bu fabrikaların bir anlamda “ narenciye karşılığında yapıldığı” söylenebilir.

Cumhuriyetin dev projesi olarak adlandırılan Nazilli Sümerbank Fabrikası’nın (Nazilli Sümerbank Basma Sanayii Müessesesi – Sümerbank Nazilli Tekstil Kombinası) temeli “Ekonomik bağımsızlık olmadıkça, ulusal bağımsızlık olmaz” ilkesiyle, Sovyetler Birliği’nden kredi ve teknik destek alınarak 25 Ağustos 1935 yılında atıldı. 230 bin metrekare arazi üzerinde yer alan fabrikanın yapımında 4000 işçi çalıştı. Açılışı, hastalığına rağmen 9 Ekim 1937’de Atatürk tarafından yapıldı.

Türkiye’nin devlet eliyle kurulan ilk basma fabrikasıydı. 768 tezgahı ile günde 62 bin metre dokuma üretiliyordu. Nazilli Basma fabrikası 10 yıldan fazla bir süre ülkenin tek basma fabrikası olarak çalıştı. Adeta “Altın yumurtlayan tavuk” gibiydi.

İnşaattan sorumlu Rus heyetinden İvan Komzin, anılarında Rus ve Türkler’in ortak çalışmasının başından son güne kadar çok dostça geçtiğini, ilişkilerin ise en samimi şekle dönüştüğünü ifade eder:

“Türk meslektaşlarımızdan sakladığımız hiçbir teknik sırrımız yoktu. Her birinin başarısına bütün içtenliğimizle sevinerek açık kalplilikle onlara bilgi ve tecrübelerimizi aktardık.”

Sosyal Fabrika

Sümerbank Nazilli Kombinası, sadece üretim yapılan bir fabrika değil, kültür sanat etkinliklerinin, baloların düzenlendiği, sinema filmlerinin gösterildiği bir kültür merkezi, 7 delikli golf sahası, basket, futbol sahalarının, boks ringi, tenis kortu ve paten pistinin olduğu bir spor kompleksi, rekreasyon düzenlemeleriyle bir yaşam merkeziydi. İşçi radyosu, Gıdıgıdı mizah dergisi vardı. Her biriminden çalışmaların yapıldığı bir okul; kısacası Atatürk’ün tüm yurda yaygınlaştırmayı hayal ettiği, buna fırsat bulamadan aramızdan ayrıldığı ‘Sosyal Fabrika Projesi’ydi. Binlerce genç kıza iş ve meslek sahibi olma olanağı sağlıyordu.

Fabrika ile aynı gün açılışı yapılan “Fabrika Hastanesi”de sadece çalışanlara yönelik değil, tüm şehir ve çevresi için hizmet sunmuştur. Nazilli Sümerbanklılar Derneği Başkanı İlhan Öden’in (2016) ifadelerine göre; 40 yataklı bir sağlık tesisi olarak açılan hastanede ameliyathane, doğum servisi, röntgen polikliniği, diş hekimliği birimi ve eczane gibi ancak bir sağlık kompleksinde bulunabilecek çok sayıda hizmet ünitesi vardı (Öden, 2016). O dönemde yöre için bir kâbus olan sıtma salgını, bu hastane sayesinde yenilmiştir.

Üç tip işçi lojmanı vardı. Büyük tip, Orta tip ve Küçük tip. Hepsinin içinde mutfak, banyo ve tuvalet vardı. Mutfaklarda mozaik tezgah, banyolarda bakır katı yakıtlı termosifon, tuvaletler alaturka ve sifon tertibatlıydı. Yapıldığı döneme göre modern ve sağlam yapılardı. 1970 yıllarına kadar lojmanların elektrik ve su tesisat, sıva ve badana dahil her türlü bakımı fabrika tarafından yapılıyordu.

Fabrikalara dolaylı olarak bağlı olan kooperatif benzeri Ekonoma isimli kurumlar, kömürden, zeytin yağına, sabuna, toplu iğneden, düdüklü tencereye, Isparta halısından, buzdolabına, motosiklete, okul malzemelerinden, kıyafete ve akla gelen her türlü gıda maddesine uzanan sınırsız bir ürün yelpazesine sahip kurumlardı. Üyelerine ölüm, düğün, sünnet gibi ihtiyaçlarını karşılamak içim çok düşük faizle kredi verir, taksitle satış yapar, yıl sonunda tüm bu faaliyetlerden kazandıkları paralardan, masraflar düşüldükten sonra elde edilen kardan pay verilirdi. Herkes kendi ihtiyacı ya da kızının çeyizi için alır üç gün içinde bütün mallar satılırdı. “Yardım sandığı ölmüş eşek getirse satılır” diye espriler bile yapılırdı. Fabrika çalışanlarınca oluşturulan Nazilli Sümer Yardımseverler Derneği, mutfaç insanlara yakacak, gıda yardımı yapıyor, eğitim masraflarını karşılıyordu.

Sümerbank Nazilli Basma Fabrikası, 2002 yılında Özelleştirme İdaresi’nce bedelsiz olarak Adnan Menderes Üniversitesi’ne devredilmiştir. Fabrika çalışanları da gözyaşları içinde Bursa’ya nakledilmiştir. “Teknolojisi eskidi, zarar ediyor” gerekçeleriyle kapısına kilit vurulan fabrikanın, üniversitenin kullanımı dışındaki büyük bir bölümü, içindeki tarihi dokuma makineleri, araç ve gereçleriyle çürümeye terk edilmiştir.

Çürümeye terk edilen sadece binalar değildir, Rusya’nın en seçkin mühendislerinin uzmanlığı, Volga Hidroelektrik Santralı ve Mısır’da Nil Nehri üzerindeki Asuhan Barajı’nın inşaatıyla görevlendirilen, orduda tümgeneralliğe kadar yükselen insanların bilgisidir. Fakir Cumhuriyetin yurtdışında bursla okuttuğu Türk mühendislerin emeğidir.

Kaynakça:
. Sümerbank: "Fabrika-Yatırım-Ekonomi-Tasarım", Zeynep Yarar, https://markut.net/sayi-4/sumerbank-fabrika-yatirim-ekonomi-tasarim/
. Cumhuri̇yet Dönemi̇nde Devlet Tarafindan Kurulan İlk Sanayi̇ Kuruluşu Kayseri̇ Sümerbank Bez Fabri̇kası, Yaşar Semiz, https://www.academia.edu/65418933/Cumhuri_yet_D%C3%B6nemi_nde_Devlet_Tarafindan_Kurulan_%C4%B0lk_Sanayi_Kurulu%C5%9Fu_Kayseri_S%C3%BCmerbank_Bez_Fabri_kasi
. Yok Edilen Bir Cumhuriyet Değeri: SÜMERBANK, Sinan Meydan, 12 Temmuz 2021, https://www.sozcu.com.tr/yok-edilen-bir-cumhuriyet-degeri-sumerbank-wp6533939
. Sümerbank Fabrikası, Abdullah Gül Üniversitesi’ne kampüs oldu! , 15.11.2012, https://www.emlaktasondakika.com/guncel/sumerbank-fabrikasi-abdullah-gul-universitesi-ne-kampus-oldu-38613.html
. Tan Gazetesi, 13 Eylül 1935, sayfa 1-3
. Ayakkabıları parçalanan mühendis: İvan Komzin, İlhan Öden, 23 Eylül 2012, https://sumerbank.blogspot.com/2012/09/ayakkablar-parcalanan-muhendis-ivan.html
. Nazilli Sümerbank anısına hazırlanan FB sayfası: https://www.facebook.com/basmafab
. Sümerbank "Fabrika-Yatırım-Ekonomi-Tasarım", Zeynep Yarar, MARKUT Dergi Sayı: 04,  Aralık 2020, https://markut.net/sayi-4/sumerbank-fabrika-yatirim-ekonomi-tasarim/
. Sümerbank Nazilli Basma Fabrikası, Danyal Aşık, 03.02.2018, https://danyalasik.com/2018/02/03/nazilli-sumerbank-basma-fabrikasi/