1936 – Ergani Bakır İşletmesi satın alındı.

Son güncelleme tarihi 03/02/2026

Günümüzde «Ergani maden bakır yatağı» olarak bilinen maden yatağı, eski kaynaklarda «Arghana madeni» adıyla anılmaktadır. Ergani maden bakır yatağı Türkiye’nin en eski maden yatağıdır. Bu yatağın doğusundan Hititler’den önce maden çıkarılmaya başlanmıştır.

Ergani madeni yakınlarında taş kömürü bulunmadığından ya da kullanıma elverişli maden kömürü olmadığından, eskiden beri odun kömürü kullanılmaktaydı. Yüzyıllardan beri devam eden madencilik faaliyetleri sonucunda civar ormanlar tamamen tükendi. Bölgede demiryolu ağının olmayışı her geçen yıl daha uzak mesafeden temin edilen odun kömürünün maliyetini yükseltiyordu. 1880 yılına gelindiğinde Ergani Maden kasabasının etrafındaki 14 saatlik mesafedeki ormanlar tamamen yok olmuştu. Üretim şartları çok ilkel ve yavaştı. Demiryolu ve yol yoktu, bakır İskenderun limanına develerle taşınırdı. İşçiler 30 kiloluk çuvalları 150 metre sırtında taşımak durumundaydı. Ergani bakır madeninde doktor bulunmuyordu. İşçiler en fazla 45 yaşına kadar yaşıyordu.

Tüm bu olumsuzlukların yanında, 1900’lerin başında Ergani madenlerinden elde edilen bakırların tamamına yakını, Osmanlı Bankası’ndan alınmış borçlara karşılık satılamayarak Banka’ya teslim ediliyordu. 1908 senesinde yakacak eksikliğinden dolayı bakır işleme fırınları çalışmadı. 1915’te üretim durdu. Maden ambarlarında kalan 1 milyon 300 bin kilo ham bakır Almanya’da özel bir şirkete satılarak I.Dünya Savaşı’nın masrafları karşılanmaya çalışıldı.

Ergani bakır madeni, 1917’de İtibar-ı Milli Bankası’na 30 sene müddetle kiraya verildi. Bu mukavele Ergani bakır madenlerinin Cumhuriyet döneminde modern bir üretim tarzına kavuşmasında temel hukuki metindir. Anlaşma gereğince kurulması gereken şirket “Ergani Bakırı Türk Anonim Şirketi” ismiyle 1924 yılında tesis edildi. Üretim tekrar başladı. 1927 yılında İtibar-ı Milli Bankası, İş Bankası’na devrolunca Ergani madenini işletme imtiyazı İş Bankası’na geçti.

1935’te Fevzipaşa-Malatya-Maden-Diyarbakır demiryolu tamamlandı. Gerekli binaların yapılması ve makinelerin ithal edilmesiyle tesis inşaatı 1938’de bitti. Ergani bakır madeni cevher üretmeye başladı.

Etibank 1936’da Ergani Bakır’ın Deutsche Bank elinde bulunan hisse senetlerini, 1944’te Türkiye İş Bankası elinde olan hisselerini satın alarak işletmenin tüm haklarına sahip olmuştur. İleriki yıllarda Ergani Bakır İşletmesi, tüm bakır işletmelerini tek bir merkezden yönetilmesi amacıyla Türkiye Bakır İşletmeleri Müessesesi’ne bağlandı.

Ergani ve Kuvarshan madenlerinin devreye girmesiyle 1939’da 6.736 ton bakır üretilmiştir. Üretilen bakırın büyük çoğunluğu ihraç edilmiştir. 1950’de üretim 11.700 tona çıkmış, bunun 6316 tonu ihraç edilmiştir.

1990’ların başında Küre, Artvin-Murgul ve Elazığ-Ergani bakır madenlerinde yıllık toplam 50 bin ton bakır çıkarılıyordu. Üretilen bakır üç işleme (izabe) tesisinde işlenip saflaştırılıyordu. Bu miktar ülke ihtiyacını rahatlıkla karşıladığı gibi, ihracatla önemli miktarda döviz girdisi sağlanıyordu. Fakat bakırın fiyatının düşmesi, artan maliyetler, tesislerin arpalık haline getirilmesi ve Sovyetler Birliği’nin dağılıp dünyanın tek kutuplu hale gelmesi gibi sebepler yüzünden sektör zora girdi, işleme tesisi sayısı azaltıldı. Geriye BİR TEK bakır işleme tesisi bırakıldı, Samsun’daki Karadeniz bakır işleme tesisi.

Ergani Bakır da yukarıda saydığımız nedenlerle 1994’te kapatıldı. 2007’de Eti Gümüş’e satıldı. Eti Gümüş zaten özelleşmişti, 2004’te 41 milyon 200 bin dolara Yıldızlar Holding’e satılmıştı. Yani koskoca bakır madeni ve işleme tesisi Yıldızlar Holding’e satılmış oldu.

Geriye Samsun’daki bakır işleme tesisi kalmıştı. Eti Bakır AŞ. 2011’de 33 milyon dolara Cengiz Holding’e satıldı. Satışla birlikte Eti Bakır’a ait Karadeniz Bakır İşletmesi, yani Türkiye’de bakırın işlendiği devlete ait TEK izabe tesisi Cengiz’e hediye edildi.

Eti Maden yöneticileri yerli ve yabancı sermaye ortaklığıyla Çayeli Bakır’ı kurdular. Fakat 2025 itibariyle Çayeli Bakır da yüzde 100 Kanada şirketidir.

Kısacası 2025 itibariyle Türkiye’de devlete ait bakır madeni veya işleme tesisi kalmamıştır.

Kaynakça:
. Etibank-1935 - 2001 yılları arasında faaliyet gösteren bir devlet bankası, Özkan Demir, 4 Şubat 2021, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/676/Etibank
. İnönü Dönemi'nde Türkiye Madenciliği, (1939-1950), Mustafa Haydar Terzi, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Kasım 2023, Cilt XXXIX - Sayı 108, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin-pdf/1103/tur
. Doğu Anadolu'da Bulunan Ergani Maden Bakır Yatağının ve Bilhassa Yantaşlarının Maden Mikroskopik İncelenmesi, Güner GÖYMEN - ASLANER, https://dergi.mta.gov.tr/dosyalar/images/mtadergi/makaleler/tr/20151012150425_793_227e9ecf.pdf
. Ergani Bakır Maden-i Hümayûnu (1900-1918), https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/494347
. Türkiye'de Bakır Madenciliğinin Gelişimi, dönüşümü ve gelecek perspektifi, 20.01.2025, https://madencilikturkiye.com/turkiyede-bakir-madenciliginin-gelisimi-donusumu-ve-gelecek-perspektifi/
. Kömüre Giden Demiryolu, Ekrem Murat Zaman, Mühendislik Mimarlık Öyküleri-2, Mayıs 2006, TMMOB dergisi, https://www.emo.org.tr/ekler/a610f27bdf0499d_ek.pdf