1934 – İstanbul Rıhtımı devletleştirildi

Son güncelleme tarihi 29/05/2025

Devletin tam bağımsızlığının ekonomik bağımsızlıkla elde edeceğini söyleyen Atatürk Lozan anlaşması ile 1892’de başlayan inşaatı, Fransız Crédit Lyonnais Bankası’ndan sağlanan malî destekle “Société des Quais, Docks et Entrepots de Constantinople-Dersaadet Rıhtım, Dok ve Antrepo Şirket-i Osmaniyesi” ya da daha sonraki yıllardaki ismiyle “İstanbul Rıhtım, Dok, Antrepo Türk Anonim Şirketi” sürdürmektedir.,

Kuruluş amacı, Haliç’in her iki sahilinde rıhtım ve limanın etrafında dok, antrepo, mağazalar inşa etmek ve işletmek, şirkete verilen, şirket tarafından satın alınan veya denizin doldurulmasıyla elde edilen araziler üzerinde binalar inşa edip kiralamak veya satmak; gerektiğinde bu araziler üzerinde tramvay hattı inşa etmek ve işletmek, sahilin iki yakası arasında vapur işletmekti. İmtiyaz müddeti 85 seneydi. Tophane-Karaköy ve Sirkeci’de iki rıhtım inşa ettiler.

1900 yılların başlarında hükümetin Bağdat ve Anadolu demiryollarını inşa etmesi için Almanya’ya imtiyaz vermiş olması, Fransız şirketin keyfini kaçırmaya başlamıştı. Çünkü Haydarpaşa’da yapılacak yeni limanın çalıştırılmasıyla, Fransız Rıhtım Şirketi’nin geliri önemli ölçüde baltalanmış olacaktı.

Osmanlı Bankası, Londra’dan ünlü işadamı Rothschild’in de yardımıyla, Rıhtım Şirketi’nin denetimini üstlendi.

I.Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle İstanbul limanı birden o kadar çok tarım ürünleri ve eşyayla doldu ki, şirket muhafaza altına almakta zorlandı. 1923’den itibaren daha başlangıçta kapitülasyon benzeri imtiyazların devamına artık müsaade etmeyeceğini açıklayan Cumhuriyet Hükümeti, şirkete kabul etmesi için hayli ağır koşullar ileri sürdü. Bu koşulların kabul edilmediği takdirde kısa zamanda iflasa sürükleneceklerini gören şirket yöneticileri, sonunda tesisleri 18 Aralık 1934 tarihinde akdedilen anlaşma esasları dâhilinde devlete devretti.

1925’te İstanbul Liman İnhisarı TAŞ. adında bir anonim şirket kurulmuştu. Bu yeni şirket, İstanbul limanına giren gemilere tatlı su verilmesi, yakıtının sağlanması, ticarî eşyasının yükletilmesi ve boşaltılması, kılavuzluk, dalgıçlık ve tahlisiye (kurtarma) işlerini yapmakla da görevlendirilmişti. Fransızlar’a ait rıhtım şirketinin satın alınmasıyla bu işletme 1935 yılında Maliye Vekâleti’ne bağlı, tüzel kişiliğe sahip, İstanbul Liman İşleri Umum Müdürlüğü haline getirdi.

Kaynakça:
. Vapur Donatıları ve Acenteleri Tarihi, Osman Öndeş,  İMEAK Deniz Ticaret Odası Yayınları, s.96-98