1926 – Kayseri Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ)

Son güncelleme tarihi 29/05/2025

6 Ekim’de açılan fabrikanın teçhizatı ve personelinin bir kısmı Almanya’dan getirildi. Fabrika bünyesinde patenti Junkers firmasına ait uçakların parça montajı ve bazı parçalarının üretimi yapıldı. Junkers firmasının mali zorluğa düşüp anlaşma gereği doğan yükümlülüklerini yerine getirmemesi gibi nedenlerle ortaklık uzun süreli olmadı ve 1928 yılında sonlandı.
Oysa Alman Junkers firması Türkiye ile sözleşme yaptığı 1925 yılında Rusya ve Polonya ile de bir sözleşme yapmış ve her iki ülkede birer uçak fabrikası kurmuştu. Bu ülkeler kısa sürede yerli uçaklarını üretmiş ve ihraç edebilecek duruma gelmişti. (5)

Velhasıl, Junkers hisseleri Türk Tayyare Cemiyeti’ne devredildi. TOMTAŞ, Kayseri Uçak Fabrikası adı altında 1932’de yeniden açıldı. Türkiye’nin harbe sürüklenme tehlikesi olduğu için savaş uçaklarına şiddetle ihtiyacı vardır. 1941 yılında Alman Büyükelçi von Papen’in girişimi ile Almanya’ya satılan kromun karşılığı olarak Almanya’dan 72 adet modern savaş uçağı satın alınmıştır. (3)
Kayseri Uçak Fabrikası’nda yaklaşık on yılda 134 adet uçak imal edilmiştir. Ayrıca 1937-1947 yılları arasında 24 tip uçak fasbatı ve 14 tip motor revizyonu gerçekleştirilmiştir.
Savaş sonrasında ise ABD’nin Marshall Planı devreye girdi. Plan çerçevesinde Türkiye’ye uçak ve motor da verildi. Bu nedenle Menderes döneminde fabrikada üretim durduruldu.
Kurulmasında kullanılan malzemenin deve kervanında taşınarak getirildiği, montajı tamamlanmış uçaklarının at arabaları ile çekilerek tecrübe uçuşuna götürüldüğü bir uçak fabrikasının uzun ömürlü olmamasında ülkenin buna benzer alt yapı yetersizliklerinin payı da olmuştur. (3)

Fabrika, 1950’de “Kayseri Hava İkmal ve Bakım Merkezi” olarak hizmet vermeye başladı.

Türkiye’nin ilk metalurji mühendisi Selahattin Şanbaşoğlu şunları aktarıyor:
“1951’de Makina Kimya Endüstri’sine intikal etti. Orada 54 uçak yaptık, motorlarını işledik. Bunlardan dördünü törenle, Türk pilotlarıyla uçurarak Ürdün’e gönderdik 1954’de. Gerisini Milli Savunma Bakanlığı’na verdik.
Daha sonra M.S.B artık uçağa ihtiyacı olmadığını, çünkü bunları Amerikan askeri yardımından alacağını bildirerek siparişi kesti. Böylece uçaktan vazgeçerek bu tesislerde kuluçka makinası yapmaya başladık!!! Sonradan aynı yer Türk Traktör Fabrikası oldu. 1950’lerde uçakların dizaynını bizim mühendisler yapıyordu. Heves, gayret ve sonuç vardı. Kısacası, istenseydi herşey yapılabilirdi.”

Kaynakça:
. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turkiyenin-ilk-ucak-fabrikasi-yeniden-doguyor/2920139
. 5 Kayseri Uçak Fabrikası, İhsan Tayhani, 4 Mart 2021, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/kayseri-ucak-fabrikasi/
. https://www.trthaber.com/haber/turkiye/turkiyenin-ilk-ucak-fabrikasi-92-yil-once-kayseride-acildi-387891.html
. 3 https://www.uted.org/turkiye-cumhuriyetinin-ilk-ucak-fabrikasi--tomtas	
. Türk Devleti’nin Uçak Fabrikası Kurma Mücadelesinde İlk Girişim: Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ) ve Kayseri Uçak Fabrikası, Osman Yalçın, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Kasım 2010, Cilt XXVI - Sayı 78, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/232/tur
. Kayseri Uçak Fabrikası kitabı, Dr. Öğretim Üyesi Neslihan Altuncuoğlu, Uzm. Hatice Özlem Özhan, Uzm. Yağmur Hodancı, Dr. Abdullah Erdoğan, Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Kasım 2021
. Cumhuriyetin İlk Yıllarında Sanayi Politikaları ve SÜMERBANK, Mahmut Kiper, Mühendislik Mimarlık Öyküleri-2, TMMOB dergisi, Mayıs 2006